گفتگوی طبیعت ایران با آقای دکتر طهماسبی بیرگانی، مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست و دبیر ستاد ملی مقابله با پدیده گردوغبار

گفتگوی طبیعت ایران با آقای دکتر طهماسبی بیرگانی، مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست و دبیر ستاد ملی مقابله با پدیده گردوغبار


در میزگرد تخصصی "طبیعت ایران " مطرح شد
تاریخچه گرد و غبار )ریزگرد(، روند و پیامدهای آن در جهان و ایران

گفتگوی "طبیعت ایران" با آقای دکتر طهماسبی بیرگانی، مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست و دبیر ستاد ملی مقابله با پدیده گردوغبار

سوال اول:
آیا استفاده از واژه ریزگرد درست است یا بهتر است به جای آن ترکیب گرد و غبار را به کار برد؟
دکتر طهماسبی بیرگانی: درمورد واژه گرد و غبار لازم به توضیح است که گرد و غبار بخشی از فرایند فرسایش بادی است، هنگام وزش باد، ذره خاک با توجه به خصوصیات خود، به شکلی شروع به حرکت می کند که به صورت غبار معلق می شود و براساس اندازه و پس از کاهش سرعت باد به صورت غبار ریز روی زمین می نشیند. از زمانی که بنده در ستاد ملی مقابله با پدیده گرد و غبار مشغول به فعالیت هستم و با توجه به طیف گسترده افراد درگیر با موضوع از مردم عادی تا اساتید دانشگاه، با واژه های مختلفی برخورد داشته ام.
از نظر من واژه ریزگرد ناملموس و غیرعلمی است. در این خصوص از یکی همکاران کارگروه بین الملل ستاد درخواست شد تا تحقیقی پیرامون این موضوع در دیکشنری های موجود در زبانهای عربی، فرانسه، انگلیسی و ... انجام دهد تا مشخص شود چه ترجمه ای برای این پدیده در زبان فارسی وجود دارد. نکته جالب توجه اینکه در هیچ یک از دیکشنری ها کلمه ریزگرد وجود نداشت. هواشناسان به ذرات با اندازه کمتر از یک میکرون "هیز " می گویند که در فرهنگستان فارسی هواویز ترجمه شده است. طی نامه ای رسمی از همه دستگاه های عضو ستاد مقابله با پدیده گرد و غبار خواسته شد، از معادل گرد و غبار برای واژه DUST استفاده و از به کار بردن کلمه ریزگرد اجتناب شود. گرد و غبار معنی درستی برای این واژه بود، البته گرد وخاک هم صحیح است.
سوال دوم:
درمورد علل بروز این پدیده در ایران و جهان توضیح دهید. این پدیده طبیعی است یا غیرطبیعی؟
در بسیاری از کرات آسمانی و نیز بسیاری از نقاط دنیا پدیده گرد و غبار با شدت و ضعف های مختلفی وجود دارد. درواقع هر جایی که جریان هوا وجود دارد، بسته به میزان قدرت جریان، این پدیده نیز، می تواند ایجاد شود. همچنین در صورت وجود عوامل فرساینده و حضور ذراتی که توانایی جابجایی توسط آن عامل را داشته باشند، گرد و غبار ایجاد می شود. بسیاری از دانشمندان در مناطق متعددی از دنیا روی این پدیده مطالعه کرده اند، نقشه هایی نیز در این زمینه وجود دارد. اگرچه مناطقی در آفریقای شمالی، آسیا و آمریکا محل برخاست، یا تحت تأثیر گرد و غبار هستند، اما این پدیده در خاورمیانه به دلیل جریانات ورودی از آفریقا و سایر نقاط بیشتر مشاهده می شود. جریانات خاورمیانه در نقش های منتشر شده که حاصل 20 سال کار دانشمندانی همچون شائو، میدلتون، ژینو واست. مقاله های کاملی نیز وجود دارند که نشان می دهد ایران از جهات مختلف جنوب غرب و غرب، شمال و شمال غرب و جنوب شرق با جریانات توأم با گرد و غبار تهدید می شود. طبق آخرین تحقیق منتشر شده، 75درصد گرد و غبارها در کره زمین منشأ طبیعی دارند و تنها 25 درصد آنها محصول عوامل انسانی است. در ایران، صرفنظر از میزان این نسبت، باید به دنبال سازگاری با این پدیده بود. درمورد میزان تأثیر عوامل انسانی روی این پدیده که می تواند متفاوت از کل دنیا باشد، باید چاره ای اندیشید. با توجه به تأثیر متقابل انسان و طبیعت و درمورد عوامل متعددی که سبب بروز این امر می شود، به طور روشن نمی توان علل طبیعی و انسانی را از هم تفکیک کرد. گاهی در مناطق بادخیز عامل باد سبب بروز پدیده گرد و غبار می شود، گاهی نیز در همین منطقه، وزش همان باد روی عامل انسان ساز اثر می گذارد. بهره برداری در کشور ما به گونه ای است که خود به عنوان عامل تخریب محسوب می شود. پرسش این بود که کشور ما از نظر اجتماعی- اقتصادی چه شرایطی دارد که باعث بروز پدیده گرد و غبار می شود، برای نمونه تولید گوشت، وضعیت کشاورزی، یا وضعیت مدیریت نامناسب آب و بهره برداری از منابع آب هم مؤثر هستند. کشور ما کشور خشکی است، ما از آبهای سطحی و منابع زیرزمینی استفاده می کنیم.
سوال سوم:
 لطفاً درباره تاریخچه گرد و غبار در ایران توضیح دهید، آیا شرایطی که هم اکنون با آن روبه رو هستیم در گذشته نیز در کشور به همین شکل وجود داشته است؟ به عنوان مثال گزارش ارائه شده از سال 87 نشان داده است، اهواز 69 روز درگیر گرد و غبار بوده است، آیا این مسئله در سالهای اخیر شدت گرفته یا در گذشته نیز با این شدت وجود داشته است؟
فرایند فرسایش بادی در کشور ما اصولاً یک فرایند تاریخی است. این موضوع نه تنها مربوط به امروز و دیروز نیست، بلکه به زمان های پیش از استقرار انسان روی کره زمین بازمی گردد. درواقع فرایند فرسایش بادی سبب شده است بخشی که به صورت گرد و غبار است سابقه تاریخی داشته باشد و سکونتگاه ها و زیست بوم ها در مناطقی باشند که کمتر آسیب ببینند.
هم در ایران مرکزی و هم در نواحی شهری، مردم به گونه ای مسالمت آمیز با آن زندگی می کردند. نیاکان ما همه منابع خود ازجمله چراگاه ها و آب و خاک را با هم می دیدند. تنها فرسایش بادی نیست؛ درمورد فرسایش آبی نیز به همین گونه است. طی دهه های اخیر، برای نمونه از اواسط دهه هفتاد، به دلیل توسعه کشور، رشد جمعیت، توسعه تکنولوژی و بهره برداری بی رویه گرد و غبار به شدت عکس العمل خود را به ما نشان داده است. البته این موضوع تنها مربوط به دهه های گذشته نیست. اگر به 15 سال پیش برگردیم، خواهیم دید تخریب 10 تا 15 سال گذشته باعث این عوامل شده است. برای نمونه جسمی را هل می دهیم، جسم در مقابل نیروی وارد شده مقاومت می کند، اما اگر نیرو بیشتر شود، جسم حرکت می کند. طبیعت نیز این گونه است، در ابتدا مقاومت می کند، به نظر من طبیعت ما، خیلی هم مقاومت کرده است.
سرزمین ما اکوسیستم شکننده ای دارد، با همان شکنندگی نیز مقاومت زیادی کرده است، ولی دیگر توان مقابله نداشته و عکس العمل نشان داده است. عمده عوامل مربوط به مدیریت نامناسب آب و پوشش گیاهی است. بنده به همراه دوستان حاضر) آقای خسروشاهی و عباسی( بارها این مسئله را دیده ایم، این اتفاق در جنوب شرق اهواز در سال 95 روی داد، من 10 سال قبل، این اتفاق را پیش بینی کرده بودم. بنده آنجا را دیدم، با اهالی آنجا صحبت کردم و با توجه به ریشه های بیرون زده از خاک و ساقه های باقیمانده به افراد بومی آنجا گفتم اینجا شبیه زمین چمن فوتبال است، آنها نیز تأیید کردند. بنابراین مدیریت نامناسب آب و پوشش گیاهی به طور همزمان در این منطقه سبب غبارخیزی شده است. ما نیز باید همانند سایر نقاط دنیا، با مشاهده شرایط نامساعد طبیعی، از سیستم های پیش آگاهی و هشدار استفاده و اطلاع رسانی کنیم. هنگامی که شرایط روبه زوالی در مراتع این منطقه)جنوب شرق اهواز( حاکم شد، باید چاره ای اندیشیده می شد)مثلاً 5 سال قبل از وقوع طوفان گرد و غبار(، به عنوان مثال مؤسسه نزدیک به 300 هزار هکتار از اراضی منطقه را قرق کردیم و امروز با توجه به شرایط خوب بارندگی، شاهد وضعیت خوبی در منطقه هستیم. اگر سالهای 88 یا 89 ، درست زمانی که با افزایش غبار وحشتناک در خوزستان مواجه شدیم، چاره ای برای آن می اندیشیم، طوفان سال 95 ، اتفاق نمی افتاد.
 
نسخه قابل چاپ
بيشتر